Strona gwna » Projekt » Problematyka badawcza
Błąd
  • XML Parsing Error at 1:389. Error 9: Invalid character
PROBLEMATYKA BADAWCZA EPOK PDF Drukuj

1. Renesans i Barok

 

Celem bada jest rozpoznanie i interpretacja formuy humanizmu zawartej w dzieach autorw polskich XV-XVII wieku. Humanizm staje si tu ide antropocentryczn o silnym nacechowaniu woluntarystycznym i aktywistycznym zyskuje wykadni wieck (u Mikoaja Reja i Jana Kochanowskiego) i religijn (u pisarzy potrydenckich, szczeglnie ignacjaskich). Oryginalno formuy humanizmu polskiego wynika z konsekwentnie realizowanego zamiaru stworzenia wizji nowoczesnej kultury narodowej, czcej dziedzictwo europejskie z pierwiastkami swoicie polskimi, integrujcymi spoeczestwo wok kultywowanych wartoci (godno, wolno, rodzina, ojczyzna, misja narodu w chrzecijaskiej Europie). Dziea pisarzy XVI?XVII wieku, motywowane wiar w moc humanae litterae, sprawiy, e kultura polska rozpoznawana bya w Europie wieku jako naleca do wsplnoty litterarum, lecz oryginalna. Model humanizmu, stworzony przez autorw staropolskich, mia zarazem znaczny wpyw na wiadomo narodow, indywidualn i zbiorow i odznacza si dugowiecznoci. Zarys jej, aczkolwiek zatarty, jest dostrzegalny w kulturze wspczesnej.

Na obszarze problematyki XV-XVII wieku zaznaczaj si szczeglnie zagadnienia:

  • humanizm uniwersalny XV wieku ? jego rda woskie
  • inspiracje neoplatoskie, erazmiaskie, neostoickie, neoepikurejskie
  • synkretyzm i eklektyzm filozoficzny
  • koncepcje humanizmu polskiego sformuowane przez autorw renesansowych, gwnie Jana Kochanowskiego
  • formua wiecka humanizmu renesansowego (wzorzec Cyncynnata)
  • konfrontacje humanizmu z protestantyzmem
  • ksztatowanie si humanizmu potrydenckiego (nurty ignacjaskie i mistyczne pietas erudita i religijno powszechna)
  • inne tendencje religijne: teizm, kryptopoganizm i libertynizm
  • humanizm w pedagogice i szkolnictwie staropolskim
  • klasycyzm, cyceronianizm, lipsjanizm.
2. Owiecenie

 

Humanizm doby owiecenia sytuuje si wobec zasadniczych przejaww tego zjawiska w kulturze polskiej renesansu i baroku. Jednoczenie podejmuje prb odpowiedzi na wyzwania nowoczesnoci: prb usytuowania czowieka wobec zmieniajcych si warunkw ycia codziennego i wobec przemian natury ludzkiej, prb zrozumienia, jakie znaczenie ma dla niej sfera duchowa i obszar racjonalnoci. Humanizm owieceniowy jest bezustannie konfrontowany z wydarzeniami ze sfery polityki, szczegln si ma to zjawisko w Polsce, zwaszcza ujawnia si ono w kontekcie rozbiorw, upadku Rzeczpospolitej i prb odzyskania niepodlegoci. W zwizku z tym na szczegln uwag zasuguj wtki etyczne obecne w humanizmie owieceniowym jako skadnik fundamentalnej debaty o Polsce i Polakach. Take w tej perspektywie naleaoby spojrze na powizanie wartoci humanistycznych z religijnoci i postawami religijnymi w wieku osiemnastym, odchodzc od upraszczajcego przekonania o laicyzujcym wpywie Owiecenia. Przeanalizowa naleaoby rwnie znaczenie postaw humanistycznych w twrczoci i wiatopogldzie wybitnych pisarzy tej epoki, przede wszystkim Krasickiego, Naruszewicza, Karpiskiego, a take ich funkcjonowanie na obszarze gwnych prdw literackich epoki. Na szczegln uwag zasuguje obszar dziaalnoci edukacyjnej owieconych oraz proces transmisji wartoci humanistycznych ku romantyzmowi. Precyzyjnie rozpozna naley rwnie zagroenia humanizmu w wieku osiemnastym zwizane z wielowymiarowym kryzysem tosamoci natury ludzkiej i uwikaniem ludzi i spoeczestw w rnorodne (czsto sprzeczne) gry interesw, napicia, antynomie i zalenoci.
Do najwaniejszych obszarw bada ? oprcz wskazanych wyej ? nalee bd m.in. kwestie:

  • praw i obowizkw czowieka jako jednostki spoecznej (take kwestia stanowego charakteru i ogranicze dyskursu humanistycznego)
  • funkcjonowania tradycji antycznej jako konstytutywnego wzorca owieceniowych dyskursw humanistycznych
  • otwarcia polskiego owiecenia na wartoci i zagroenia dyskursu europejskiego (zw. francuskiego i niemieckiego), oddziaywanie dzie wybitnych filozofw i twrcw a mechanizmy transmisji i transferu wartoci humanistycznych
  • humanizm a absolutyzm (owiecony) oraz mechanizmy funkcjonowania nowoczesnego pastwa
  • humanistyczne skadowe owieceniowego racjonalizmu, empiryzmu, naturalizmu i pragmatyzmu sentymentalizm a humanistyczna dyskusja o wyszoci poznania intuitywnego nad racjonalnym (amor Socraticus)
  • klasycyzm owieceniowy jako estetyka i jako wiatopogld: kwestia harmonii wiata
  • humanistyczne rda tematw, motyww, toposw literatury owiecenia i jej poetyki sformuowanej i realizowanej
  • oddziaywanie neohumanizmu niemieckiego, np.: nowoytnej filologii klasycznej (F. A. Wolf), historii sztuki klasycznej (J.J. Winckelmann), koncepcji pedagogicznych (ksztacenie osobowoci na wzorcach antycznych: W. Humboldt, J. W. Goethe).

Wiele kwestii wskazanych wyej nie zostao do tej pory zbadanych systematycznie i przy zastosowaniu nowoczesnych metod zrealizowanie tych zamierze pozwoli na stworzenie znacznie bardziej precyzyjnego ni do tej pory obrazu polskiego Owiecenia i wyraziste usytuowanie go w perspektywie cigoci kultury polskiej.

 

3. Romantyzm

 

Celem bada nad romantyzmem bdzie zbadanie:

  • stosunku romantykw do antyku: do kultury greckiej ? pierwotnej i hellenistycznej oraz rzymskiej (?Grecja przeciw Rzymowi?), do kultur staroytnego Wschodu (Mochnacki, Doga Chodakowski, Rzym Mickiewicza), do staroytnoci sowiaskiej (czcej si z dziedzictwem greckim: ?stopy? sowiasko-greckie Sowackiego)
  • relacji twrcw romantyzmu do renesansu i okresu porenesansowego (opozycja czy dopenienie postrenesansowego humanizmu? Tu: podjcie problematyki obcoci, przewiadczenie o historycznej rnorodnoci ludzi i ludw, wychylenie ku innoci, polemika z elitarnym pojciem kultury, mit Michaa Anioa)
  • konfrontacji z humanizmem staropolskim (m.in. stosunek Juliusza Sowackiego i Adama Mickiewicza do tradycji renesansowej, do zjawiska sarmatyzmu i tzw. Baroku sowiaskiego)
  • etycznego uksztatowania koncepcji politycznych (koneksje midzy polityk i religi misje, mesjanizmy etyka fundujca polityk ? konsensus, uniwersalia etyczne, etyka cia zbiorowych, takich jak narody i klasy).

W perspektywie tradycji romantyzm polski jawi si jako

  • nowy typ kultury, w ktrej dominuje kulturowy, antropologiczny, artystyczny pluralizm, otwarto i szacunek wzgldem innoci, sprzeciw wobec kultury zunifikowanej i kultury elitarnej (Sowacki, Goszczyski, Dziekoski)
  • formacja oryginalna przede wszystkim dziki idei wielonarodowej, wieloreligijnej, wielokulturowej jednoci (szkoa ukraiska i szkoa litewska)
  • nowa forma duchowoci, aspirujca do przemieniania wiata doczesnego w duchu (prometeizm chrzecijaski), przyblienia Trzeciego Krlestwa przez Rewolucj i Zbawienie, do stworzenia mistycznej, ponadnarodowej wsplnoty ekumenicznej (Prelekcje paryskie Mickiewicza, romantyczny nurt sowianofilski).

Zarysowane zostanie rwnie oddziaywanie filozoficzno-religijnych idei Romantyzmu polskiego na wiek XX.

 

4. Lata 1863?1918

 

Badania dotyczce okresu pozytywizmu i tzw. Modej Polski bd zmierza m. in. do:

  • zbadania wpywu nietzscheanizmu na humanizm polski
  • ujcia rodzcych si wwczas ruchw emancypacyjnych, zwaszcza polskiej wersji feminizmu
  • przedstawienia idei i programw przezwyciania dekadentyzmu zachodnioeuropejskiego i nihilizmu rosyjskiego (myl filozoficzna Brzozowskiego badania nad ?dusz polsk? i ?rosyjsk? Zdziechowskiego, Herbaczewskiego, Zdziarskiego, J. K. Kochanowksiego)
  • analizy wtku ekumenicznego dialogu Kociow wschodniego i zachodniego (m.in. na podstawie oddziaywania myli filozoficzno-religijnej Wadimira Soowjowa)
  • przeledzenia rozwoju pedagogiki przeomu wiekw XIX i XX, humanistycznych ideaw przywiecajcych walce o ksztat wczesnej owiaty (m.in. teorii S. Hessena)
  • skonfrontowania tradycji polskiej z nowymi koncepcjami humanizmu, m.in. ewolucjonizmem T. S. Huxleya.
5. Wiek XX

 

Pluralizm ideowy i literacki wieku XX skania do rozpatrywania zagadnienia na rnych obszarach twrczoci. Monolityczny w wiekach dawnych humanizm przeksztaca si w ?humanizmy? ? nurty zrnicowane ideowo i artystycznie.

a) W perspektywie dugiego trwania idei i paradygmatow twrczych rysuj si nastpujce zagadnienia:

? oddziaywanie tradycji antycznej i renesansowej, szczeglnie na obszarze klasycyzmu:

  • cigo tradycji klasycznych: J. Parandowski, J. Bocheski, H. Malewska,
  • reinterpretacja klasycznych wzorw: Herbert, J. M. Rymkiewicz,

? ywotno dziedzictwa judeochrzecijaskiego ? kontynuacja eschatologii, antropologii, epistemologii w twrczoci kolejnych pokole:

  • poezja i powie nurtu katolickiego, m.in. Kossak-Szczuckiej, Malewskiej, Lieberta,
  • dziaalno rodowiska skupionego wok Verbum,
  • zjawisko (wyjtkowe w skali wiatowej) poezji kapaskiej,
  • pna twrczo artystw poszukujcych Transcendencji osobowej ? m.in. Miosza, Rewicza, Lipskiej, Kozio,
  • ?metafizyczna? poezja Baraczaka, poezja chrzecijaskiej afirmacji wiata Barana i najmodszych ? Dbrowskiego, Szubera.

b) W perspektywie wspczesnej nurty humanistyczne XX wieku sytuuj si wobec

? aporii nowoczesnoci

  • katastrofizm i/lub eschatologia jako formy samoobrony wobec scjentyzmu i mechanizacji wiata ? Witkacy, kierunki ekspresjonistyczne, agaryci

? naporu ideologii

  • H. Arendt i R. Aron ? obrocy wartoci humanistycznych wobec naporu ideologii

? totalitaryzmw i dowiadczenia ?stulecia megamierci?

  • hitleryzmu: Bobkowski, Wierzyski, Jasnorzewska, Broniewski, Miosz, Nakowska i in.,
  • gulagu: Czapski, Herling-Grudziski, A. Wat,
  • antysemityzmu: Nakowska, Stryjkowski , Szczypiorski i in.,
  • w krgu Conrada: J. J. Szczepaski, A. Braun, J. Czapski i in.

? ideologii nihilistycznych

  • walka o prawd i wartoci humanitarne w polskiej eseistyce literackiej i filozoficznej: od K. Irzykowskiego i J. Parandowskiego do H. Elzeneberga, J. Tischnera i B. Skargi,
  • dialog jako zasada nowoczesnego humanizmu: Gombrowicz i Cioran, Gombrowicz i Sartre, Miosz i Gombrowicz

? wykorzenienia spoeczno-kulturowego

  • przestrzenie pamici kulturowej i dialog kultur: Iwaszkiewicz, Kuniewicz, Miosz, Buczkowski, Chwin, Huelle i in.,
  • powroty do rde: proza W. Myliwskiego

? koncepcji marksistowskich i literatury okresu realizmu socjalistycznego,

  • zwaszcza powieci produkcyjnej ? eseistyka Miosza i Trznadla

? postmodernizmu ? kwestie sporne

  • autobiografizm: ucieczka w egocentryzm czy humanistyczna rekonstrukcja podmiotu?
  • literatura faktu: koniec estetyki literackiej czy jej odnowa?

? nauk przyrodniczych i technicznych

  • twrczo St. Lema.

c) Humanizm polski XX wieku czerpie inspiracje z filozofii

  • pierwszych obrocw Humanizmu: Ortegi y Gasseta, Cassirera,
  • przedstawicieli wspczesnej hermeneutyki: Gadamera, Levinasa i Ricoeura,
  • personalizmu, zwaszcza w wersjach H. Bergsona, Maxa Schelera, E. Mouniera,
  • tomizmu i filozofii tomistyczno-fenemenologicznej,
  • filozofii egzystencjalnej ? w wersjach G. Marcela oraz J. P. Sartre?a i A. Camusa,
  • ?humanizmu integralnego? J. Maritaina (zwaszcza lata trzydzieste, rodowisko Lasek i czasopisma Verbum popularyzujce neotomizm i Maritaina ? Andrzejewski, Liebert, Miosz, Bluth),
  • koncepcji ewolucyjnej Teilharda de Chardin.

d) Badania bd eksponowa cechy odrbne literatury polskiej:

  • medytacj nad sytuacj kultury XX wieku i nad kondycj czowieka XX wieku: zagroeniami dehumanizacj i relatywizmem, zagubieniem mdroci pord wiedzy i wiedzy pord informacji (Miosz, Herbert, Herling-Grudziski i in.)
  • prb polemicznej odpowiedzi na pytania o obecno twrcy w dziele i trwanie dziea ponad czasem i przestrzeni, stawiane czsto w przewiadczeniu o mierci autora, podmiotu, rozpadu sensu, zaniku metafizyki (eseistyka Kubiaka, proza reportaowa Kapuciskiego).
Problematyka bada metodologicznych i teoretycznych

 

Problematyka metodologiczna i teoretyczna jest integraln czci wszystkich przedstawionych wyej tematw. Tu wskaemy wybrane (gwne w ujciu caociowym) problemy badawcze: oddziaywanie nurtw humanistycznych na przebieg dyskusji nad metodologi bada literaturoznawczych i kulturoznawczych ich rola wobec inspiracji, roszcze i zagroe, jakie wyniky z ekspansji nauk przyrodniczych i technicznych.

W zaoeniach projektu, na polskim gruncie rozgraniczenie midzy humanistyk i naukami przyrodniczymi nie zostao nigdy konsekwentnie przeprowadzone, a metodologia polskiego literaturoznawstwa nie stanowia kopii literaturoznawstwa zachodniego nawet wtedy, gdy chciaa si widzie w ramach wsplnego paradygmatu. Objaniaj to trzy nastpujce postawy badawcze, dominujce w humanistyce XX-wiecznej:

a) postawa opozycji

Przez cay wiek XX zaznacza si przewaga takich modeli nauk humanistycznych, ktre widz siebie w opozycji do nauk przyrodniczych. Cho taka tendencja daje si zaobserwowa rwnie na Zachodzie, na polskim gruncie przyjmuje ona wasne upostaciowanie i wyrasta z nieco innych przesanek. Przejawia si midzy innymi w:

  • udziale tradycji filologii humanistycznej i neohumanistycznej w uksztatowaniu polskiego literaturoznawstwa i kulturoznawstwa okresu midzywojennego i powojennego
  • kontrowersjach midzy strukturalizmem polskim a francuskim
  • polskich badaniach o nachyleniu etycznym i aksjologicznym skupionych wok orodka lubelskiego.

b) postawa kooperacji

Obecne w literaturoznawstwie polskim prby zjednoczenia paradygmatu przyrodoznawczego i humanistycznego ? ktre zaznaczay si na styku nauk humanistycznych i psychologii, a najbardziej produktywnie realizoway si w ramach kognitywizmu, narratologii i jzykoznawstwa kulturowego (Elbieta Tabakowska, Joanna lusarska, Jarosaw Puciennik i inni) ? pozwalaj zaobserwowa zjawisko czstego podejmowania i eksponowania zagadnie, odnoszcych si do problematyki aksjologicznej. W miejsce szeroko rozumianej kategorii jzykowego obrazu wiata, wyrosej na gruncie filozofii niemieckiej, pojawia si jej polskie rozumienie, ktre w szczeglnym stopniu uprzywilejowuje jzyk wartoci jako prymarny obszar konceptualizacji wiata w literaturze (zesp Jadwigi Puzyniny). Ponadto daje si zauway popularno metod polegajcych na przeszczepieniu narzdzi literaturoznawstwa na teren bada psychologicznych i psychoneurologicznych, dotyczcych struktur konceptualnych, mechanizmw mylenia i zachowania si (np. jzykowe reprezentacje emocji w badaniach Jana Kordysa powstawanie narracyjnych wizji osoby i narracyjne ustrukturyzowanie zachowa w stosunkach midzyludzkich jako przedmioty bada Jerzego Trzebiskiego). Narzdzia narratologiczne znajduj zastosowanie w teologii (Henryk Seweryniak), a badania semantyczne wi si z problematyk racjonalizacji i kategoryzacji rzeczywistoci (np. Jerzy Bartmiski, Ida Kurcz, Anna Pajdziska, Ryszard Tokarski). Duym zainteresowaniem ciesz si badania nad rol metafory w systemie poznawczym czowieka, inspirowane kognitywizmem.

c) postawa przyswojenia

Istotne znaczenie maj rwnie prby rozpatrzenia na gruncie humanistyki problemw filozoficznych, ktre narosy niejako w wyniku rozpozna XX-wiecznej fizyki (publikacje Adama Staruszkiewicza, Michaa Hellera, Michaa Tempczyka i innych).

Rozwijajca si na gruncie polskim dyskusja z humanistycznymi modelami:

  • czowieka i zwizanych z nim kategorii indywidualnoci, wsplnotowoci, wolnoci, godnoci i niemiertelnoci, a szczeglnie z doktrynami owieceniowego racjonalizmu, XIX-wiecznym modelem naukowoci oraz XX-wiecznym kryzysem podmiotu
  • natury ? z paradygmatami: racjonalistycznym (encyklopedyzm humanistyczny a encyklopedyzm racjonalistyczny) i przyrodoznawczym.

Okrelenie miejsca w spoeczestwie i kulturze okresu nowoytnoci i ponowoczesnoci dla:

  • dziedzictwa rzymskiej kultury prawnej,
  • imperatywu staego odniesienia do rdziemnomorskich wzorcw kulturowych
  • prymatu ycia etycznego
  • kategorii homo religiosus wobec ksztatujcego si spoeczestwa laickiego.

W zakres zainteresowania wchodzi take ranga przyznawana wyej wymienionym kategoriom oraz sposoby ich adaptacji, modyfikacji czy ukrytej obecnoci wobec nowych prdw filozoficznych i nowych problemw cywilizacyjno-kulturowych.

Ustalenie udziau inspiracji humanistycznej w polskiej reakcji na zjawisko oglnego kryzysu tych wartoci, ktre stanowiy podoe humanizmu.

Przeledzenia wymaga przebieg na polskim gruncie takich zjawisk, jak:

  • kryzys kultury (jako przedmiot krytyki u Stefana Morawskiego)
  • kryzys prawdy a prawda w rozwaaniach polskich filozofw (Twardowski, Tarski, Ingarden)
  • relatywizm (kontrowersja midzy Leszkiem Koakowskim a Richardem Rortym).
 
 
Odsłon: 430055