Błąd
  • XML Parsing Error at 1:389. Error 9: Invalid character
PDF Drukuj

HUMANIZM POLSKI. DUGIE TRWANIE ? TRADYCJE ? REWIZJE
WSTP DO BADA
Sowo wstpne

 

 

Tom Humanizm polski. Dugie trwanie ? tradycje ? przemiany ma peni w zamierzeniu redaktorw dwojak funkcj: sprawozdawcz oraz projektujc. Relacjonuje bowiem w serii rozpraw obecny stan wiedzy o humanizmie polskim i otwiera perspektyw dalszych, szeroko zakrojonych studiw nad dugim trwaniem idei humanistycznej w kulturze polskiej. Znalazy si w nim zarwno rozpoznania kwestii oglniejszych, zwizanych z tytuowym zjawiskiem, jak i prace szczegowe, koncentrujce si na wybranych zagadnieniach. W tej sytuacji waciwym sposobem wprowadzenia do lektury wydaje si wskazanie najwaniejszych problemw, wsplnych przewiadcze i zasadniczych postulatw, ktre wyznaczaj podstaw i ramy studiw nad humanizmem, co nie znaczy, e nie mog by - nie bd - przedmiotem dalszych rozwaa i dyskusji.

W centrum zamierzonych bada sytuuje si humanizm ujmowany jako idea antropologiczna, ktra afirmuje godno, wolno, autonomi i prawa czowieka, uznaje go za istot obdarzon wiadomoci i podmiotowoci, a przez to dominujc nad wiatem natury. Czowiek jest wic twrc kultury, ktra ksztatuje rodowisko sprzyjajce rozwojowi jednostek i wsplnot, umoliwiajc zblienie si do ideau humanitas. Idea humanistyczna regulowaa i scalaa przez stulecia kultur europejsk na gruncie tradycji grecko-rzymskiej, a rwnoczenie modelowaa kultur poszczeglnych epok, wyraajc si w postawach indywidualnych i zbiorowych, oddziaujc na wszystkie dziedziny ycia spoecznego, na twrczo artystyczn, intelektualn i literack, przeniknit kultem pimiennoci, podporzdkowan principiom bonae litterae i reguom retoryki jako ars bene dicendi. Idea ta wyaniaa si z obrazu wiata jako rodowiska czowieka, otwieraa horyzont transcendentny wzywajc do osignicia w egzystencji prawdziwie ludzkiej ?czego wicej" (w sensie religijnym lub wieckim), uznawaa niezbywalne wartoci etyczne za podstaw ycia indywidualnego i zbiorowego; wyrane jest wic jej nacechowanie epistemologiczne i aksjologiczne.

Takie ujcie przedmiotu bada pozostaje w sprzecznoci z koncepcjami postulujcymi rozdzielenie refleksji antropologicznej i kulturologicznej od problematyki wartoci. Jest take niezgodne z wizj kultury wspczesnej jako totalnego i nieodwracalnego kryzysu wartoci kultywowanych przez stulecia w cywilizacji europejskiej; z myleniem w kategoriach degradacji ?wieku zotego" i niemoliwoci odnalezienia arkadyjskiej przestrzeni; z kwestionowaniem znaczenia tradycji i dziedzictwa w obliczu wspczesnoci postrzeganej jako zglobalizowany cywilizacyjny mietnik, zbir zjawisk pozbawiony stabilnych elementw konstrukcyjnych i punktw odniesienia. Wbrew tego rodzaju tendencjom i diagnozom uznajemy, e wartoci etyczne i estetyczne s nieodczne ludzkiemu istnieniu, a zarazem kulturze, a wic konstytutywne dla humanizmu.

Sdzimy, e idea humanistyczna nie tylko miaa szczeglne, a by moe nawet dominujce, znaczenie w kulturze polskiej epok przedrozbiorowych, lecz pozostawaa zasadniczym komponentem tradycji narodowej take w wiekach XIX i XX i zachowaa, jak si wydaje, wiksz ywotno ni w kulturze innych regionw Europy. Uwaamy zatem, e opinie o nieobecnoci po upadku Pierwszej Rzeczpospolitej dawnej idei i niesionych przez ni wartoci powinny zosta zweryfikowane badawczo. Potrzebna tu jest zwaszcza rzetelna identyfikacja cech humanistycznych wspczesnej kultury polskiej na obszarach religijnym i wieckim, niezbdne ustalenie jej zwizkw z dziedzictwem (szczeglnie w aspekcie tosamoci narodowej), wyjanienie fenomenu ywotnoci i kreatywnoci elementw humanistycznych, powiadczonego rwnie w kontynuacji negatywnej, tj. poprzez polemiki z paradygmatem humanistycznym. Aby jednak opis wspczesnoci sta si moliwy i wiarygodny, naleaoby podj prb nowoczesnej eksplikacji zjawisk humanistycznych w kulturze dawnej Polski, ukaza i objani ich rol w zmieniajcych si od XV do XVIII wieku realiach politycznych, spoecznych i kulturowych. Kolejnym zadaniem badawczym byoby opisanie - przy uyciu m.in. instrumentarium, ktre suy badaniom zmian kulturowych, recepcji i pamici kulturowej - przeksztace kultury polskiej po utracie niepodlegoci i rozpoznanie okolicznoci, w jakich elementy (wartoci) humanistyczne zostay pozbawione dominujcej roli, zachowujc jednak przez kolejne stulecia status fundamentalnych skadnikw kultury i tosamoci narodowej.

Wobec bada ukierunkowanych na dzieje idei stawiane byy niekiedy zarzuty zideologizowania. I wprawdzie dyskusje dotyczce prawomocnoci uprawiania szeroko rozumianej historii idei oraz moliwoci dystansowania si jej od biecych uwarunkowa wydaj si dzi rozstrzygnite, jednak przywoamy tu oczywisty i wyrazisty argument na rzecz dokonanego wyboru.Nie jest moliwe wyjanienie dzie redniowiecza bez uwzgldnienia idei pokory twrcy wobec wiata jako dziea Boskiego; estetyki Seicenta - bez przywoania idei suwerennoci autora jako demiurga kreujcego rzeczywisto autonomiczn; poetyki romantycznej - bez rozwaenia mistyki natury. Czy twierdzenie, i badacz tych idei staje sie eo ipso ideologiem mistyki, pracy organicznej, narcyzmu etc. byoby czym wicej ni demagogi? Czy zatem podjcie studiw nad ide humanizmu moe by uznane za dziaanie z intencj ideologiczn? Proponowana interpretacja humanizmu jest odlega od radykalnego modernizmu i koncepcji ahistorycznych. Przyjmujc ten sposb widzenia zwracamy uwag na udzia idei w tworzeniu si kolejnych form kulturowych, w ich przeobraaniu si i ?przeamywaniu", ale te ledzimy dugie trwanie idei i jej przemiany: adaptacj, wielopostaciowo zjawisk humanistycznych, interferencje i zderzenia z ideami nowymi, zmiany usytuowania spoecznego, a take obumieranie i dalsze ?ycie po yciu" (przede wszystkim trudne do wytumaczenia powroty niewiadome przeszoci - zjawisko to dotyczy gwnie drugiej poowy XIX i XX wieku). Szczeglnie interesujce wydaj si momenty kontestacji i odrzucenia idei. Liczne przykady ucz, e nagonione rewolty wpisuj si rycho w porzdek kontynuacji, a sprzeciw jest ekstremalnie aktywnym, a zatem - bardzo czsto - twrczym dialogiem z przeszoci.Uznajc, e badania nad humanizmem powinny si sytuowa na obszarze historycznym, podkrelamy wano dopeniania si perspektyw wyznaczonych przez synchroni i diachroni. Obserwacja synchroniczna pozwala dostrzega przede wszystkim symultaniczno przejaww badanej idei w rnych sferach kultury. Obserwacja diachroniczna, na osi wertykalnej, umoliwia rozpoznanie elementw obdarzonych moc dugiego trwania, gry zwizkw i napi midzy konkurujcymi ideami, a take czynnikw warunkujcych popularno idei bd jej zmierzch, przesuni w skali wartoci etc. Projektowane w taki sposb badanie idei, ktra przez sze stuleci zmieniaa tre i zakres, skania do rozrnienia definicji humanizmu sensu stricto i sensu largo. W pierwszym znaczeniu bdzie to humanizm renesansowy, w drugim - idea dugiego trwania, zmieniajca si historycznie, lecz tworzona przez zesp trwaych komponentw. Charakterystyka tej wanie ?ponadhistorycznej" idei, zawarta w rozmaitych kompendiach, niepokoi wtoci badawcz i podatnoci na rozwizania suebne wobec politycznych uwarunkowa, natomiast w obiegu pozanaukowym staje si czsto hasem, by nie rzec: sloganem czy klisz. Nie oznacza to jednak, e pojcie humanizmu sensu largo naley usun czy oddali z badawczego pola widzenia. Aby dywagacje o humanizmie jako idei dugiego trwania zyskay wiarygodno naukow, powinny by wczone w historyczn materi poszczeglnych epok. Tylko rzetelna, zakrojona tak szeroko i tak gboko, jak to uczynili badacze humanistycznego renesansu, eksploracja historyczna bdzie moga przynie wiarygodn odpowied na pytanie: czy i w jakim zakresie - a ponadto: z jakich powodw - humanizm zosta w danej epoce przyjty, przemilczany lub oddalony przy pomocy rnych strategii obronnych. Warunkiem drugim wydaje si, jak wspomniano wyej, skojarzenie ?przekrojw" synchronicznych z wtkami diachronicznymi. Rwnoczesne uwzgldnienie obu perspektyw umoliwia rozpoznanie cigoci idei, a zarazem rozpoznawanie jej historycznych wciele i transformacji.

Zamiar badania humanizmu jednoczenie jako uniwersalnego dziedzictwa europejskiego i jako elementu konstytutywnego kultury polskiej, integrujcego wsplnoty: jzykow, narodow, religijn, spoeczn i polityczn, wyznacza perspektyw odmienn od globalistycznej, uwzgldnia bowiem kategorie kultury europejskiej i narodowej, ledzi ich wzajemne powizania, procesy inspiracyjne i komplementarno. Przyjcie tych kategorii, takiego ukierunkowania obserwacji i bada, wynika wprost z historycznego charakteru studiw.

Z kolei obserwacja zjawisk humanistycznych w aspektach europejskoci i narodowoci pozwala opisa zwizki kultury polskiej z tradycjami: rdziemnomorsk, zachodnio- i rodkowoeuropejsk, objawia udzia Polski w tworzeniu europejskiej wsplnoty, a zarazem ujawnia formowanie na podou idei humanistycznej rozwiza nalecych do kultury wasnej.

Humanizm zaistnia w Polsce w wieku XV, gdy projekt antropologiczny humanitas zaczyna pojawia si wraz z humanae litterae i studia humanitatis na gruncie polskim i kiedy wyoniy si pierwsze koncepcje zespolenia idei humanistycznej z rodzim tradycj chrzecijask. Czas wielostronnego rozwoju polskiego humanizmu przypada na XVI stulecie, kiedy owocowa on dojrzaymi, twrczymi projektami, usytuowanymi gwnie na obszarze politycznym i charakteryzujcymi si aktywizmem i woluntaryzmem. W wieku XVII renesansowy model humanistyczny, w peni ju przyswojony, zosta poddany konfrontacji z religijnoci potrydenck i z antropologi protestanck, z doktrynami filozoficznymi stulecia (m. in. libertynizmem), a rwnie z wydarzeniami historycznymi, ktre zniweczyy utopi ?miasta soca". W kolejnym stuleciu humanizm sta si jednym z komponentw polskiego owiecenia, nie tylko jako znaczca, aktywnie podejmowana i przeksztacana tradycja kultury Rzeczpospolitej, ale take jako skadnik nowoczesnych inspiracji, modyfikowanych w trakcie cierania si i dopeniania ?swojskoci" i ?cudzoziemszczyzny". Oddziaywanie humanizmu na polski romantyzm zaznaczao si na wielu obszarach, stanowic niewtpliwie (wraz z innymi czynnikami) o jego swoistoci. Wzbogacony dowiadczeniami drugiej poowy XIX wieku, a jednoczenie poddany daleko idcym modyfikacjom, humanizm potwierdzi status idei fundamentalnej w naszej kulturze, obdarzonej niezwyk kreatywnoci i moc dugiego trwania.

Skomplikowana sytuacja humanizmu dwudziestowiecznego dowodzi jego wspczesnego znaczenia i skania do podjcia prby caociowego jego opisu, cho odsanianie znaczenia zoonych procesw i zjawisk jest zadaniem skomplikowanym i trudnym, wymagajcym cierpliwoci w odczytywaniu palimpsestowo nawarstwionych porzdkw, poddanych presji przyspieszenia nowoczesnoci i ideologicznym mistyfikacjom. Zasygnalizowa naley w tym miejscu, e tak rozumiane i ukierunkowane studia nad humanizmem mog odegra wan rol w dyskusji dotyczcej obecnoci Polski w Europie, okrelania jej relacji wobec europejskiej wsplnoty (czy te formujcych si w Europie wsplnot, take kulturowych), mog si rwnie przysuy aktualnym (a jednoczenie fundamentalnym) potrzebom spoecznym: rozpoznaniu wspczesnej tosamoci polskiej oraz okreleniu konstytuujcych j wartoci.

Zebrane w tomie Humanizm polski. Dugie trwanie ? tradycje? przemiany studia i szkice nie wyczerpuj zarysowanego zagadnienia, nie zmierzaj do konkluzji i uoglnie obejmujcych szeroki obszar, te bowiem musz si opiera na systematycznych i pogbionych badaniach. S rekonesansem, wskazuj kierunki poszukiwa, szukaj waciwych metod. Dowodz przede wszystkim, e na mapie humanizmu polskiego szerokie dziedziny pozostaj terra ignota.

Ta wanie zaskakujca rozlego obszarw nietknitych dotd refleksj badawcz przeczy potocznemu przekonaniu, e kwestie dotyczce polskiego humanizmu i jego przemian nale do historii nauki polskiej, do jej zamknitych rozdziaw, wypenianych przez studia Kazimierza Morawskiego, Ignacego Chrzanowskiego, Stanisawa Kota, Zygmunta i Stanisawa empickich, Zofii Szmydtowej, Henryka Barycza, Janusza Pelca, Marii Cytowskiej, Stefana Zabockiego, Jana Biaostockiego, Jana Czerkawskiego. Nie zmieniaj zasadniczo tego przewiadczenia wspczesne badania prowadzone przez historykw filozofii i literatury, m. in. Tadeusza Ulewicza, Juliusza Domaskiego, Jerzego Axera, Andrzeja Borowskiego i ich uczniw. Poniszy tom dokumentuje wano dawniejszych i niedawnych dokona badawczych w zakresie studiw nad humanizmem, a zarazem - respektujc to, co istotne w dotychczasowych ustaleniach - wskazuje na konieczno rozwaenia na nowo wielu kwestii i dopenienia interpretacji dzie, zjawisk, epok. Sygnalizuje wielo problemw do podjcia i obszarw do zbadania.

Podkreli naley przy tym, e obok biaych plam na mapie humanizmu polskiego widniej plamy czarne i szare - pozostaoci jego interpretacji zafaszowanej w okresie powojennym. Nie miejsce tu na wskazywanie nazwisk, bo nie tyle o konkretne dziea i dziaania chodzi (skdind ich rzetelny opis wydaje si dzi konieczny, by zerwa ze stereotypami przez nie bardzo gboko zakorzenionymi), ile o zaakcentowanie, e nie tylko presja reimowa w dobie komunistycznej, ale te zastanawiajco dugotrwae w nauce polskiej oddziaywanie ideologii ?renesansyzmu" wywodzcej si z myli Jakuba Burckhardta, a rwnie ograniczona recepcja nowszych koncepcji humanizmu i brak dyskusji nad nimi przyczyniy si do tego, e polska humanitas pozostaje nieobecna, le lub marginalnie obecna w syntezach humanizmu europejskiego. Przyczyny tego stanu rzeczy s oczywicie rnej natury, lecz z pewnoci aktualizacja dotychczasowych uoglnie, wywietlenie uwarunkowa ideologicznych sdw, ktre nie zostay jeszcze ze wiadomoci powszechnej cakowicie usunite, a take wprowadzenie problematyki polskiej w krg nowoczesnych bada europejskich oraz wczenie wiedzy o kulturze polskiej do wiadomoci europejskiej, utrwalonej w kanonicznej formie w kompendiach z obszaru historii kultury (literatury), stanowi dzi imperatyw badawczy.

Liczne braki, uporczywie ywotne schematy mylowe staj przed badaczem humanizmu polskiego jako powane wyzwania. Trudnoci, z jak musi si zmierzy kady podejmujcy dzi prace nad tradycj humanistyczn, jest odmienno tego przedmiotu i perspektywy bada od problematyki dominujcej we wspczesnej humanistyce i jej tendencji prezentystycznych. Trzeba jednake zaznaczy, e przeciwiestwa zaznaczaj si gwnie na paszczynie zewntrznej dyskursw usposobionych konfrontacyjnie wobec tradycyjnej humanistyki. Pod warstw retoryki dostrzega mona i trzeba osignicia badaczy szukajcych nowych rozwiza, wane odkrycia i cenne inspiracje, ktre powinny zasili studia nad humanizmem i zosta przyjte z podobn uwag jak prace dawnych uczonych, ktre zachowuj merytoryczn warto, cho niejednokrotnie wymagaj swoistej translacji na jzyk nauki wspczesnej.

Badania dotyczce zjawisk humanistycznych sytuuj si na rnych obszarach kultury polskiej: od filozoficznego i religijnego do artystycznego i literackiego. Maj wic charakter interdyscyplinarny i komparatystyczny, cz problematyk historyczn, lingwistyczn, literaturoznawcz, estetyczn, socjologiczn z refleksj teoretyczn i metodologiczn oraz z pracami rdowymi. W centrum czy w tle wielu studiw - przedstawionych w tym tomie i planowanych - mieci si literatura, szeroko rozumiana. Uzasadnione jest to znaczeniem, jakie przekaz literacki mia dla przeobrae humanizmu, a take kompetencjami naukowymi uczestnikw prac, wrd ktrych wikszo stanowi literaturoznawcy i badacze jzyka. Fakty literackie interpretowane w perspektywie interdyscyplinarnej przedstawiaj si jako teksty kultury, nie zostaj jednak zredukowane do zjawisk zewntrznych (filozoficznych, spoecznych, politycznych, ekonomicznych), nie s pozbawiane swoistoci, ktra wynika z artystycznej natury tekstu.

Niektre ze znajdujcych si w tym tomie studiw zostay przedstawione podczas konferencji Humanizm polski. Dugie trwanie - tradycje - rewizje, ktra odbya si we wrzeniu 2007 roku w Uniwersytecie Warszawskim jako przygotowanie do bada nad tradycj humanistyczn, przenikajc kultur polsk od XV wieku do wspczesnoci. Od roku 2008 w Uniwersytetach Warszawskim, Jagielloskim, Wrocawskim, Szczeciskim, w Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i Uniwersytecie Marii Skodowskiej-Curie, w Uniwersytecie Pedagogicznym w Krakowie i w Instytucie Bada Literackich PAN prowadzone s zespoowe prace, ktre zmierzaj do zbudowania syntetycznego obrazu humanizmu polskiego, a take do udostpnienia w edycjach krytycznych nieznanych dotychczas dzie polskiego humanizmu epok dawnych. Wyniki tych bada zostan przedstawione w serii publikacji. Prezentowany tom jest ich zapowiedzi; zarysowuje wstpnie i fragmentarycznie problematyk wyaniajc si na tak szerokim obszarze.

W szkicach czci pierwszej, poprzedzonych omwieniem dominujcych w nauce polskiej orientacji badawczych, zarysowane zostay kolejno profile epok od redniowiecza do XX wieku, ktre na gruncie tradycji humanistycznej lub w sporze z ni tworzyy wasny obraz wiata i czowieka. Ksztatowane z tego punktu widzenia wizerunki renesansu, baroku, owiecenia, dziewitnastowiecza romantycznego, pozytywistycznego i modernistycznego oraz XX wieku maj charakter zdecydowanie autorski; odzwierciedlaj ?hipotez caoci" wyaniajc si z rozpozna i przewiadcze badaczy.Za szkicami syntetycznymi postpuj egzempla i przyblienia: studia powicone wybranym zagadnieniom szczegowym. Sprowadzaj uoglnienia do konkretw odwoujc si do dzie literackich, ilustruj lub weryfikuj uoglnienia. Wspobecno perspektyw oglnej i szczegowej pozostaje zasad dalszych prac.Szczegln warto przykadow maj szkice zestawione w czci drugiej pod hasem Humanitas polska w oczach innych kultur. Przedstawiaj one te upostaciowania idei humanistycznej w kulturze polskiej, ktre byy postrzegane w Europie jako oryginalne i ksztatoway wizerunki Polski i Polakw. Rekonstruuj stereotypy utrwalone w literaturach obcych i przywouj obserwacje kultury polskiej zawarte w rozprawach naukowych i publicystycznych. Rejestracja tych wyobrae, schematw oraz hipotez naukowych czy publicystycznych, a rwnie powierzenie ich interpretacji badaczom zagranicznym maj na celu konfrontacj obrazw wewntrznych i zewntrznych polskiej humanitas. Spojrzenia z zewntrz wyznaczaj zarazem wan perspektyw podejmowanych bada, ktre bd zmierzay do przedstawienia humanizmu w kulturze polskiej jako dziedzictwa europejskiego i jako tradycji narodowej. Cz trzecia tomu powicona jest zagadnieniom jzykoznawczym, a gwnie teoriom jzyka, dawnym i wspczesnym, ktre s szczeglnie wyrazistym i cennym zapisem historycznych inkarnacji idei humanistycznych, dotycz bowiem sowa pojmowanego jako emanacja i symbol rzeczywistoci ludzkiej.Cz czwarta informuje o projektowanych edycjach dzie humanistw polskich oraz pimiennictwa polskiego XVI-XVII wieku, rozproszonego za granic. Powinny one da asumpt dalszym pracom, bowiem nieznajomo rde i brak wyda krytycznych s przyczyn ogranicze dotychczasowych studiw i powodem znieksztacenia historycznego obrazu humanizmu polskiego. Inedita i polonika, objte kwerend w ramach podjtego tematu, aktualizuj problematyk obecnoci idei humanistycznej, jej produktywnoci kulturowej i wielopostaciowoci w przestrzeniach elitarnych i popularnych.

A zatem, tom przedstawiany Czytelnikowi, wkraczajcy na przedpole zagadnie obarczonych dawnymi i wspczesnymi kontrowersjami naukowymi i pozanaukowymi, proponuje rozwaenie ich u progu XXI wieku w wietle wspczesnej wiedzy i nowoczesnej wiadomoci. Podtrzymujc opini, e humanizm stanowi ide wsptworzc tosamo kulturow Europy i obecn w kulturze polskiej jako element uniwersalnego dziedzictwa europejskiego, poddany wielowiekowej ?translacji" i naturalizacji, zbir zawartych tu studiw i szkicw uwyrania - mamy nadziej - konieczno zrewidowania stereotypowych sdw o tym, co europejskie i co ?rdzennie polskie". Sdy te wydaj si z dzisiejszej perspektywy obarczone kontekstami i uwarunkowaniami pitrzcymi si od czasw zaborw, gdy zadaniem naszej humanistyki byo ocalenie kultury skazanej na niebyt polityczny, przez okres totalitaryzmw do postmodernistycznej negacji. I chyba wanie dzi, gdy kolejne fale ideologii nieprzyjaznych badaniom idei i wartoci oddalaj si lub trac moc destrukcji, przyszed czas na przywoanie fundamentalnych zagadnie i badanie ich sine ira et studio.

Alina Nowicka-Jeowa

Marcin Cieski

 

Warszawa - Wrocaw, luty 2009

 

 
 
Odsłon: 428747